Kopanki były ręcznie drążonymi szybami, z których wydobywano ropę naftową. W Bóbrce koło Krosna zachowały się XIX-wieczne kopanki „Franek” i „Janina”, a na terenie historycznej, nadal działającej kopalni mieści się Muzeum Przemysłu Naftowego i Gazowniczego im. Ignacego Łukasiewicza. Miejsce pozwala prześledzić drogę od pierwszych studni naftowych do urządzeń wiertniczych i pompowych używanych w kolejnych epokach.
Dlaczego kopalnia powstała właśnie w Bóbrce?
W lesie bobrzeckim ropa pojawiała się naturalnie na powierzchni jeszcze przed założeniem kopalni. W XIX wieku nazywano ją również olejem skalnym. Obecność wycieków wskazywała, że pod ziemią znajduje się surowiec, który można próbować pozyskiwać na większą skalę.
Według muzeum kopalnia powstała w 1854 roku. Z jej początkami związani byli trzej ludzie: Ignacy Łukasiewicz, farmaceuta zajmujący się przetwarzaniem ropy; Tytus Trzecieski, ziemianin i inicjator przedsięwzięcia; oraz Karol Klobassa-Zrencki, właściciel Bóbrki. W 1861 roku zawarli ustną spółkę naftową: Trzecieski wniósł pieniądze, Klobassa udostępnił teren, a Łukasiewicz kierował przedsiębiorstwem.
Historia Bóbrki to przykład tego, jak miejscowe warunki naturalne mogły dać początek całej sieci prac i zawodów. Wydobycie wymagało nie tylko dostępu do złoża, lecz także przygotowania narzędzi, transportu surowca i miejsca, w którym można go było przetwarzać.
Czym była kopanka i jak ją wykonywano?
Kopanka przypominała głęboką studnię. W początkach bobrzeckiej kopalni szyb drążono ręcznie, a wydobytą ziemię wyciągano na powierzchnię. Pracujący pod ziemią górnik zjeżdżał na dno w drewnianym kuble opuszczanym na linie. Obudowa szybu pomagała utrzymać jego ściany, a urządzenia na powierzchni służyły do opuszczania i wyciągania ładunku.
W muzeum można zobaczyć modele przedstawiające naziemne wyposażenie dawnych kopanek: drewniane cembrowiny, trójnogi, kołowroty i wiadra czerpalne. Pokazano również ręcznie napędzane dmuchawy i drewniane przewody doprowadzające powietrze do pracującego na dole człowieka. Modele pomagają zrozumieć, że pozornie prosta studnia wymagała całego zespołu urządzeń.
Kopanka różni się od późniejszego otworu wiertniczego sposobem wykonania: pierwszą drążono przez wybieranie ziemi, drugi powstawał przy użyciu narzędzi wiertniczych. W Bóbrce obie metody można powiązać z konkretnym zabytkiem, ponieważ szyb „Janina” najpierw wykopano ręcznie, a następnie pogłębiono wiertnicą.
„Franek” i „Janina” – dwa zachowane szyby
Na terenie muzeum zachowały się dwie oryginalne XIX-wieczne kopanki. „Franek” powstał około 1860 roku i został wykonany ręcznie do głębokości około 20 metrów. Muzeum przedstawia go jako przykład wczesnej techniki kopania szybów naftowych.
„Janinę” wydrążono ręcznie do głębokości 95 metrów, a następnie pogłębiono wiertnicą ręczną do 156 metrów. Wojewódzki urząd ochrony zabytków datuje ją na 1878 rok i wskazuje, że szyb jest nadal wykorzystywany do wydobycia. Oba obiekty są więc czymś więcej niż odtworzonymi modelami: zachowały się w miejscu związanym z rzeczywistą pracą kopalni.
To, że teren pełni funkcję muzealną, nie oznacza, że cała działalność wydobywcza należy już do przeszłości. Historyczna kopalnia jest jednocześnie zabytkiem, miejscem zwiedzania i działającym zakładem. Przy oglądaniu ekspozycji warto respektować oznaczenia oraz dostępne trasy.
Od kopania do wiercenia i pompowania
Wraz z rozwojem wydobycia zmieniały się narzędzia służące do docierania do ropy. Ekspozycja w Bóbrce obejmuje między innymi zrekonstruowaną wiertnicę ręczną z 1862 roku, wiertnicę typu kanadyjskiego oraz późniejsze urządzenia wiertnicze. Zestawienie ich na jednym terenie pozwala porównać skalę i konstrukcję maszyn używanych w różnych okresach.
Przy metodzie udarowej narzędzie uderzało w skałę, stopniowo pogłębiając otwór. Do obsługi wierceń służył między innymi zachowany drewniany warsztat mechaniczny z 1864 roku. Istotna była też kuźnia: narzędzia potrzebowały napraw i przygotowania do pracy, a sprawne zaplecze miało znaczenie dla całej kopalni.
Na terenie muzeum znajdują się również pompy i kieraty do grupowego pompowania odwiertów. Pokazują kolejny etap pracy: samo dotarcie do złoża nie kończyło zadania, ponieważ ropę trzeba było jeszcze wydobyć na powierzchnię i skierować dalej do wykorzystania.
Podobny związek między zachowanymi urządzeniami a codzienną pracą można zobaczyć w historii osady młyńskiej w Jaraczu. Tam źródłem napędu była woda; w Bóbrce wystawione maszyny opowiadają o technikach wydobywania innego surowca.
Co łączyło kopalnię z lampą naftową?
Ropa wydobyta z ziemi i nafta używana w lampie nie są tym samym produktem. Ropę trzeba poddać przetwarzaniu, aby uzyskać odpowiednie produkty. Łukasiewicz zajmował się badaniami nad ropą i jej przetwórstwem, a rozwój oświetlenia naftowego wiązał się z zapotrzebowaniem na naftę.
Muzeum przypomina, że 31 lipca 1853 roku lampy naftowe publicznie zapłonęły w szpitalu na lwowskim Łyczakowie. Rok później rozpoczęła działalność kopalnia w Bóbrce. W 1855 roku w kopance „Wojciech” natrafiono na duży przypływ ropy, a w 1856 roku powstała destylarnia w Ulaszowicach. Te daty pokazują powiązanie wydobycia z dalszym przetwarzaniem surowca.
W dawnym budynku administracyjnym kopalni, nazywanym Domem Łukasiewicza, muzeum prezentuje między innymi kolekcję lamp naftowych, fotografie i ekspozycję apteczną. Jest to punkt, w którym historię techniki wydobywczej można połączyć z historią samego oświetlenia.
Co jeszcze należy do historycznego zespołu?
Oprócz szybów i maszyn uwagę zwracają budynki, które pozwalają wyobrazić sobie organizację pracy. Drewniana kuźnia pochodzi z 1856 roku, a warsztat mechaniczny i budynek administracyjny z 1864 roku. W centrum terenu stoi kamienny obelisk ustawiony przez Łukasiewicza w 1872 roku dla upamiętnienia założenia kopalni.
Zabytki techniki opowiadają o miejscu inaczej niż pojedynczy przedmiot w gablocie: istotne są także ich wzajemne położenie, zachowane budynki i przestrzeń, w której pracowali ludzie. W podobny sposób historię dawnej produkcji przybliża młyn papierniczy w Dusznikach-Zdroju, gdzie można poznać wyrób papieru czerpanego.
Podkarpackie dziedzictwo obejmuje również inne rodzaje pracy związanej z miejscowymi surowcami i umiejętnościami. Przykładami są wikliniarstwo w Rudniku nad Sanem oraz garncarstwo w Medyni Głogowskiej. Każde z tych miejsc zachowuje inną część historii regionalnych zajęć.
Jak zaplanować poznawanie kopalni?
Muzeum znajduje się przy ul. Kopalnianej 35 w Bóbrce, w gminie Chorkówka, koło Krosna. Zajmuje ponad 20 hektarów, a część ekspozycji znajduje się w terenie leśnym. Przed wyjazdem warto sprawdzić w muzeum aktualne godziny otwarcia, zasady zwiedzania i dostępność poszczególnych obiektów.
W planach jest przebudowa i rozbudowa pawilonu wystawienniczo-administracyjnego oraz modernizacja części ekspozycji. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego poinformowało o przyznaniu projektowi dofinansowania. Zakres planowanych prac nie oznacza, że wszystkie nowe przestrzenie są już dostępne dla zwiedzających.
