Lokalna Polska Katalog firm i usług w całej Polsce
Lokalna Polska › Blog › Wydarzenia regionalne

Młyn wodny w Jaraczu: jak działała dawna osada młyńska i co można zobaczyć w muzeum?

Młyn wodny w Jaraczu nad Wełną wykorzystywał energię wody do napędzania urządzeń przetwarzających zboże. Dziś w dawnej osadzie młyńskiej działa Muzeum Młynarstwa i Wodnych Urządzeń Przemysłu Wiejskiego. Można tam zobaczyć wyposażenie młyna, wiatrak koźlak, modele wiatraków oraz wystawy poświęcone napędom młyńskim i rybołówstwu śródlądowemu.

Jaracz-Młyn leży w Wielkopolsce, niedaleko Rogoźna. Zachowane zabudowania pozwalają spojrzeć na młyn szerzej niż na pojedynczą maszynę: był on miejscem pracy, częścią gospodarstwa i punktem, w którym spotykały się potrzeby rolników oraz umiejętności młynarza.

Od osady nad Wełną do muzeum

Najstarsza pisana wzmianka o młynie w Jaraczu pochodzi z 1445 roku. Przez kolejne stulecia osada zmieniała właścicieli, a jej zabudowa i wyposażenie ulegały zmianom. Dawniej działał tu drewniany młyn napędzany kołem wodnym.

Pod koniec XIX wieku, po regulacji Wełny, na młyn zaadaptowano murowany spichlerz. Nowy zakład otrzymał napęd wykorzystujący turbinę Francisa. W 1924 roku młyn częściowo spłonął, a dwa lata później został odbudowany. Przemiał zboża prowadzono w nim jeszcze po II wojnie światowej; ostatnie przemiałowe prace zakończyły się w 1976 roku.

W 1981 roku teren dawnej osady przekazano Muzeum Narodowemu Rolnictwa w Szreniawie. Po pracach konserwatorskich i adaptacyjnych w 1989 roku otwarto muzeum młynarstwa. Dzięki temu zachowano nie tylko budynek, ale też możliwość poznania urządzeń związanych z jego dawną funkcją.

Jak woda napędzała młyn?

Woda była dla młynarza źródłem energii. Odpowiednio skierowana i spiętrzona wprawiała w ruch element napędowy, a ten za pośrednictwem mechanizmów przekazywał ruch kolejnym urządzeniom. W starszym młynie jarackim rolę tę pełniło koło wodne; w późniejszym zakładzie zastosowano turbinę Francisa.

reklama

Koło wodne i turbina nie są tym samym urządzeniem. Oba rozwiązania wykorzystują energię przepływającej wody, lecz różnią się konstrukcją i sposobem jej odbierania. W Jaraczu historię napędu można odczytywać także w terenie: przy młynie zachował się układ kanałów młynówki, związany z doprowadzaniem i prowadzeniem wody.

Sam napęd nie mielił jednak ziarna. Potrzebny był jeszcze układ przekazujący ruch oraz maszyny wykonujące poszczególne czynności. Młyn był więc zespołem współpracujących ze sobą elementów, a nie tylko jednym kołem czy parą kamieni.

Co działo się ze zbożem wewnątrz młyna?

Ekspozycja w młynie wodnym zajmuje trzy kondygnacje i pokazuje cykl produkcyjny zakładu. Wśród prezentowanych urządzeń znajdują się kamienie młyńskie, mlewniki walcowe, odsiewacze, łuszczarka, mieszarka do mąki, rury spadowe oraz podnośniki kubełkowe. Są też zbiorniki na zboże, mąkę, śrutę i otręby oraz stanowisko odbioru i ważenia mąki.

Zwiedzając, warto zwrócić uwagę na to, że urządzenia rozmieszczono na różnych poziomach budynku. Podnośniki przenosiły materiał między kondygnacjami, a rury spadowe pozwalały kierować go dalej w dół. Dzięki temu kolejne czynności mogły być połączone w jeden ciąg pracy.

  • Kamienie młyńskie i mlewniki walcowe służyły do rozdrabniania materiału zbożowego.
  • Odsiewacze pomagały rozdzielać cząstki według wielkości.
  • Podnośniki i rury spadowe umożliwiały przemieszczanie materiału pomiędzy urządzeniami.
  • Zbiorniki i stanowisko ważenia wiązały się z gromadzeniem oraz odbiorem produktów przemiału.

Rozdzielanie materiału według wielkości cząstek jest ważne także w innych dawnych pracach. O tym, jak wykonywano narzędzia do przesiewania, opowiada historia sitarstwa biłgorajskiego. Sito i odsiewacz młynarski różnią się budową oraz skalą pracy, ale oba służą do rozdzielania materiału.

Wiatrak koźlak i modele dawnych młynów

Na terenie muzeum stoi również wiatrak koźlak przeniesiony ze wsi Czacz koło Śmigla. To przykład młyna wietrznego, a więc obiektu wykorzystującego inne źródło energii niż młyn stojący nad Wełną. Według opisu muzeum jego wnętrze urządzono tak, by przypominało miejsce pracy na chwilę opuszczone przez młynarza. Zrekonstruowano też mechanizmy pozwalające skrzydłom pracować przy sprzyjającym wietrze.

reklama

Nie oznacza to, że pokaz obrotu skrzydeł odbywa się podczas każdej wizyty. Osoby, którym szczególnie na nim zależy, powinny przed przyjazdem sprawdzić bieżące informacje w muzeum.

Uzupełnieniem dużego wiatraka jest kolekcja modeli wykonanych przez inżyniera Feliksa Klaczyńskiego. Muzeum prezentuje ponad 40 modeli w skali 1:40, przedstawiających dziewiętnastowieczne typy młynów wietrznych z Polski, w tym koźlaki, paltraki i wiatraki wieżowe. Jest tam także większy model koźlaka w skali 1:10, z odwzorowanym wyposażeniem.

Modele pozwalają przyjrzeć się różnicom konstrukcyjnym bez konieczności oglądania każdego obiektu osobno. Duży wiatrak z kolei pomaga zrozumieć skalę budowli i przestrzeń, w której pracował młynarz.

Osada młyńska to więcej niż młyn

W Jaraczu zachowały się również dom młynarza i stajnia przymłyńska. Ich obecność przypomina, że praca zakładu była związana z codziennym funkcjonowaniem całego gospodarstwa. Budynki mieszkalne i gospodarcze tworzyły otoczenie młyna, a nie tylko jego dekoracyjne tło.

Podobnie na dawne życie na wsi można spojrzeć, oglądając zagrody w skansenie w Ochli. W obu miejscach znaczenie mają relacje między budynkami, przedmiotami i pracą osób, które z nich korzystały, choć każda placówka opowiada o innym fragmencie regionalnej historii.

W jarackim muzeum pokazano również różne napędy młyńskie, między innymi turbinę wodną, maszyny parowe oraz silniki gazowe i elektryczne. Obok znajduje się wystawa tradycyjnego rybołówstwa śródlądowego ze sprzętami takimi jak sieci, wiersze, żaki i łodzie. Pozwala ona spojrzeć na rzekę nie tylko jako na źródło napędu.

reklama

Jak zaplanować zwiedzanie?

Przed wyjazdem warto zajrzeć na stronę muzeum, ponieważ godziny otwarcia, dni zamknięcia i dostępność poszczególnych form zwiedzania mogą się zmieniać. Placówka podaje, że ostatnie wejście odbywa się pół godziny przed zamknięciem. Grupy wycieczkowe muzeum prosi o wcześniejsze zgłoszenie.

Wizyta obejmuje teren i obiekty o różnym charakterze, dlatego przy planowaniu czasu dobrze uwzględnić zarówno wnętrze młyna, jak i ekspozycje poza nim. Warto też wcześniej sprawdzić warunki dostępności poszczególnych budynków oraz możliwość udziału w pokazach lub zajęciach.

Temat można połączyć z poznawaniem innych dawnych zawodów związanych z lokalnymi surowcami i pracą rąk. Przykładem jest wikliniarstwo w Rudniku nad Sanem, a w innym regionie — garncarstwo w Medyni Głogowskiej.

Źródła