Papier czerpany powstawał przez nabranie na sito rozcieńczonej masy włóknistej, odsączenie wody i wysuszenie uformowanego arkusza. W Dusznikach-Zdroju tradycję tę można poznać w Muzeum Papiernictwa, działającym w zabytkowym młynie. Znak wodny, zwany też filigranem, powstawał w strukturze papieru i był widoczny po spojrzeniu na arkusz pod światło.
Dlaczego papiernię nazywano młynem?
Nazwa wiąże się z wykorzystaniem energii wody do poruszania urządzeń potrzebnych w produkcji. Dawna papiernia była miejscem pracy, w którym surowiec trzeba było przygotować przed uformowaniem pojedynczych arkuszy. Proces wymagał zarówno urządzeń mechanicznych, jak i ręcznej pracy papierników.
Papiernia w Dusznikach działała już przed 1562 rokiem. Po zniszczeniu młyna Gregor Kretschmer odbudował zakład, a w 1605 roku wznowiono czerpanie papieru. Zachowany kompleks obejmuje młyn, późniejszą suszarnię i pawilon wejściowy. Dziś jest zabytkiem pozwalającym poznać historię wytwarzania materiału używanego do pisania, drukowania i wielu innych celów.
Energię wody wykorzystywano także w innych wiejskich zakładach, choć do zupełnie innej pracy. Przykładem jest dawny młyn wodny w Jaraczu, związany z przetwarzaniem zboża.
Od szmat do masy papierniczej
Dzisiejszy papier często kojarzy się z drewnem, ale dawni europejscy papiernicy korzystali przede wszystkim z włókien pozyskiwanych ze szmat. Według Muzeum Papiernictwa materiał ten pozostawał podstawowym surowcem w europejskich papierniach do XIX wieku. Zużyta tkanina mogła więc stać się początkiem nowego arkusza.
Przygotowanie masy polegało na rozdrobnieniu surowca i połączeniu włókien z wodą. W takim zawieszeniu nie tworzyły jeszcze zwartej kartki. Dopiero odpowiednie rozłożenie ich na sicie pozwalało otrzymać cienką warstwę, z której po odsączeniu i wysuszeniu powstawał papier.
Warto odróżnić surowiec od gotowego produktu: szmata była źródłem włókien, masa papiernicza ich zawiesiną w wodzie, a arkusz efektem uformowania i wysuszenia tej masy. Każdy z tych etapów miał znaczenie dla wyglądu i właściwości papieru.
Jak czerpano pojedynczy arkusz?
Podstawowym narzędziem czerpalnika było sito osadzone w formie. Zanurzał je w naczyniu z masą, nabierał porcję zawiesiny i unosił tak, by woda mogła odpłynąć. Na powierzchni sita pozostawała warstwa włókien. To ona tworzyła przyszły arkusz.
Świeżo uformowany papier był delikatny i mokry. Trzeba go było ostrożnie zdjąć z sita, dalej odcisnąć wodę, a następnie wysuszyć. Ręczne wykonanie oznaczało, że papiernik pracował arkusz po arkuszu. Wielkość formy określała przy tym rozmiar powstającej kartki.
Sito pełniło w tym procesie inną funkcję niż narzędzie służące do przesiewania. Oba wykorzystują jednak ażurową powierzchnię, przez którą może przejść część materiału. O innym zastosowaniu tego rodzaju narzędzi opowiada historia sitarstwa biłgorajskiego, związanego z wyrobem sit i przetaków.
Czym jest znak wodny i jak go zobaczyć?
Znak wodny to obraz widoczny w papierze dzięki różnicom w ułożeniu i grubości warstwy włókien. Powstaje podczas formowania arkusza, a nie przez namalowanie wzoru na jego gotowej powierzchni. Najłatwiej dostrzec go wtedy, gdy przez papier przechodzi światło.
Przy ręcznym czerpaniu wzór może być związany z odpowiednio przygotowanym sitem. Papier układa się wokół elementów tworzących znak, przez co w wybranych miejscach przepuszcza światło inaczej niż sąsiednia część arkusza. Widoczność filigranu zależy między innymi od rodzaju papieru i sposobu jego oświetlenia.
Znaki wodne mogły pomagać w rozpoznawaniu pochodzenia papieru. Historyczne filigrany dusznickiego młyna pokazują, że wzory zmieniały się w czasie i mogły zawierać nazwy miejscowości, daty lub elementy heraldyczne. Nie oznacza to jednak, że każdy dawny arkusz miał taki sam znak ani że sam filigran zawsze wystarcza do ustalenia dokładnej daty powstania dokumentu.
Podczas oglądania papieru warto zwrócić uwagę na różnicę między znakiem widocznym pod światło a późniejszym nadrukiem. Nadruk znajduje się na powierzchni kartki, natomiast filigran jest związany z samą strukturą arkusza.
Co można poznać w dawnej papierni?
Muzeum Papiernictwa mieści się przy ul. Kłodzkiej 42 w Dusznikach-Zdroju. Sam zabytkowy kompleks jest częścią opowieści o dawnym zakładzie: inne zadania miały pomieszczenia związane z produkcją, a inne przestrzeń przeznaczona do suszenia papieru. Muzeum pokazuje również ręczne czerpanie, dzięki czemu można zobaczyć związek między sitem, mokrą masą a powstającym arkuszem.
Warto przyjrzeć się nie tylko gotowym kartkom, lecz także narzędziom oraz kolejnym etapom pracy. Pytanie o to, jak z płynnej zawiesiny powstaje zwarty materiał, pomaga zrozumieć, dlaczego papiernia potrzebowała wody i dlaczego ważną częścią zakładu była suszarnia.
Wizyta może też zwrócić uwagę na rolę form używanych w rzemiośle. W papiernictwie sito nadaje arkuszowi kształt i może zawierać znak wodny. Z kolei toruńskie formy piernikarskie służyły do odciskania wzorów w cieście. Materiały i techniki są inne, ale w obu przypadkach narzędzie wpływa na wygląd gotowego przedmiotu.
Czy zabytkowy młyn nadal produkuje papier?
W muzealnej czerpalni prezentowana jest technika ręcznego wytwarzania papieru. To okazja do zobaczenia procesu, który w XIX wieku był wypierany przez produkcję maszynową. Pokaz nie oznacza jednak, że cały dawny zakład pracuje dziś jako historyczna papiernia w niezmienionej formie: jego główną rolą jest obecnie działalność muzealna.
Przed przyjazdem warto sprawdzić bezpośrednio w muzeum aktualne godziny zwiedzania, dostępność pokazów i warunki uczestnictwa. Oferta może się zmieniać, a możliwość zobaczenia konkretnego etapu pracy nie musi być identyczna każdego dnia.
Co wyróżnia papier czerpany?
O papierze czerpanym mówi przede wszystkim sposób formowania arkusza. Określenie to nie wskazuje samo w sobie jednej barwy, grubości ani konkretnego znaku wodnego. Poszczególne arkusze mogą różnić się wyglądem zależnie od użytej masy, sita i dalszego opracowania.
Podczas oglądania papieru można porównać powierzchnię kilku kartek, sprawdzić ich brzegi oraz zobaczyć, jak wyglądają pod światło. Są to obserwacje pomocne w poznawaniu materiału, choć sam wygląd nie zawsze pozwala pewnie ustalić, gdzie i kiedy arkusz powstał.
Historia dusznickiej papierni pokazuje, że przedmiot codziennego użytku może być zarazem świadectwem lokalnego rzemiosła. Podobną zależność między miejscem, materiałem i techniką widać w dziejach ceramiki bolesławieckiej, choć tam efektem pracy są naczynia, a nie arkusze papieru.
