Lokalna Polska Katalog firm i usług w całej Polsce
Lokalna Polska › Blog › Wydarzenia regionalne

Wiatrak koźlak w Sierpcu: jak obracano cały młyn i mielono ziarno?

Wiatrak koźlak ustawiano do wiatru, obracając niemal cały drewniany budynek wraz z jego urządzeniami wokół nieruchomego słupa. W Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu znajduje się taki wiatrak pochodzący z Zalesia. Jego konstrukcja pozwala zrozumieć, jak siłę wiatru zamieniano w ruch kamieni mielących ziarno i dlaczego praca młynarza zależała od pogody.

Co oznacza nazwa „koźlak”?

Koźlak to dawny rodzaj młyna wiatrowego, nazywany również wiatrakiem słupowym. Jego nazwa wiąże się z podstawą konstrukcji: ukośne podpory, potocznie nazywane kozłami, podtrzymują pionowy słup. Podpory opierają się na skrzyżowanych podwalinach.

Słup i jego podstawa pozostają nieruchome. Na słupie opiera się natomiast konstrukcja umożliwiająca obrót budynku. Dzięki temu młynarz mógł skierować śmigi ku wiatrowi także wtedy, gdy zmieniał on kierunek. Poruszała się nie tylko zewnętrzna obudowa, lecz również urządzenia znajdujące się wewnątrz.

Muzeum w Sierpcu wskazuje, że koźlaki występowały na ziemiach polskich już w średniowieczu. Przez kolejne stulecia ich rozmiary i wyposażenie się zmieniały, ale podstawowa zasada działania pozostawała podobna.

Jak obracano ciężki budynek?

Do ustawiania koźlaka służył wystający z budynku długi dyszel. Łączono go łańcuchem z przenośnym kołowrotem, zwanym babą. Kołowrót zaczepiano o jeden z palików rozmieszczonych wokół wiatraka i przy jego pomocy przesuwano budynek.

Takie rozwiązanie pozwalało dostosować położenie śmig do warunków. Gdy wiatr często zmieniał kierunek, młynarz musiał powtarzać tę czynność. Brak wiatru oznaczał z kolei przerwę w przemiale, nawet jeśli ziarno czekało już na zmielenie.

reklama

Warto odróżnić obracanie budynku od obrotu samych śmig. Pierwsza czynność służyła ustawieniu wiatraka względem wiatru. Druga napędzała mechanizm młyna podczas pracy.

Od wiatru do mąki: droga napędu i ziarna

Śmigi koźlaka miały konstrukcję kratową. Młynarz umieszczał w niej drewniane płaty zwane zapierzeniem. Ich liczba wpływała na powierzchnię, na którą napierał wiatr. Dostosowanie zapierzenia do warunków wymagało doświadczenia, podobnie jak decyzja o zatrzymaniu młyna przy zbyt silnym wietrze.

Ruch śmig przekazywany był na wał, a następnie na koła wewnątrz budynku. Duże koło paleczne współpracowało z kołem cewiowym, które przenosiło napęd na górny kamień młyński. Ten obracający się kamień nazywano biegunem. Pod nim znajdował się nieruchomy leżak.

Ziarno trafiało między kamienie i tam było rozdrabniane. Powstałe mlewo przemieszczało się do obudowy kamieni, a następnie rynną do skrzyni mącznej. Dalsze odsiewanie pozwalało oddzielać poszczególne części przemiału. Uzyskanie określonego rodzaju mąki mogło wymagać ponownego przepuszczenia mlewa przez kamienie.

Podobny cel miał młyn wodny w Jaraczu, choć jego urządzenia wykorzystywały energię płynącej wody. Porównanie obu obiektów pokazuje, że o miejscu i sposobie pracy dawnego młyna decydował dostępny napęd.

Dlaczego w wiatraku było tyle drewna?

Drewno służyło nie tylko do wzniesienia ścian i podstawy koźlaka. Wykonywano z niego również elementy mechanizmu. Dobór materiału zależał od zadania: części pracujące ze sobą i narażone na ścieranie wymagały twardszego drewna niż wiele elementów konstrukcyjnych.

reklama

Według opisu sierpeckiego muzeum używano między innymi grabu do części kół przekładni. Młynarz przygotowywał też zapasowe elementy, aby zużyta część nie musiała oznaczać długiego postoju. Wiatrak był więc jednocześnie budynkiem, maszyną i miejscem wymagającym stałej troski o sprawność wyposażenia.

W innych częściach Polski zachowały się świadectwa różnych zajęć związanych z lokalnymi surowcami. W młynie papierniczym w Dusznikach-Zdroju można poznać historię wytwarzania papieru, a w skansenie w Ochli zobaczyć dawne zagrody i miejsca pracy mieszkańców Ziemi Lubuskiej.

Co wiadomo o wiatraku z Zalesia?

Wiatrak z Zalesia należy do zbiorów Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu. Oprócz ogólnego opisu koźlaka muzeum udostępnia opinię etnograficzną dotyczącą dokumentacji tego konkretnego obiektu. Dokument pokazuje, jak wiele części trzeba uwzględnić, rozpatrując przywrócenie dawnego młyna do pracy: od konstrukcji i wału skrzydłowego po kamienie, przekładnie i odsiewacze.

Opinia powstała w 2019 roku i przedstawia ocenę oraz propozycje odnoszące się do ówczesnej dokumentacji. Nie jest potwierdzeniem, że wszystkie opisane w niej prace zostały później wykonane albo że wiatrak obecnie prowadzi przemiał. Przed wizytą warto sprawdzić aktualne komunikaty muzeum dotyczące dostępności poszczególnych obiektów.

Najczęstsze pytania

Czy w koźlaku obracał się cały wiatrak?

Obracał się budynek wraz z urządzeniami, natomiast słup oraz podtrzymująca go podstawa pozostawały nieruchome. Obrót służył ustawieniu śmig w odpowiednim kierunku.

Dlaczego młynarz potrzebował zapasowych części?

Elementy drewnianych przekładni podczas pracy stykały się i zużywały. Przygotowanie zamienników ułatwiało naprawę i powrót do przemiału, kiedy warunki pozwalały na pracę.

reklama

Gdzie znajduje się wiatrak z Zalesia?

Obiekt należy do Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu. Skansen mieści się przy ul. Gabriela Narutowicza 64. Dostępność wiatraka i zasady zwiedzania warto sprawdzić bezpośrednio w aktualnych informacjach muzeum.

Źródła