Lokalna Polska Katalog firm i usług w całej Polsce
Lokalna Polska › Blog › Wydarzenia regionalne

Parowozownia w Jaworzynie Śląskiej: jak działa obrotnica i dlaczego hala ma kształt wachlarza?

Wachlarzowy układ parowozowni w Jaworzynie Śląskiej pozwalał kierować lokomotywy z jednej obrotnicy na wiele stanowisk w hali. Obrotnica obracała odcinek toru wraz z ustawionym na nim pojazdem, tak aby połączyć go z wybranym torem. Dawny zespół kolejowy na Dolnym Śląsku mieści dziś Muzeum Kolejnictwa na Śląsku, gdzie obok zabytkowej hali można oglądać lokomotywy, wagony i urządzenia związane z pracą kolei.

Dlaczego w Jaworzynie Śląskiej powstała parowozownia?

Jaworzyna Śląska rozwinęła się przy ważnym węźle kolejowym. Spotkanie linii oznaczało nie tylko ruch pociągów i pasażerów, ale także potrzebę utrzymania lokomotyw, które musiały być przygotowywane do kolejnych zadań. Służyła temu infrastruktura lokomotywowni: tory postojowe, hala oraz pomieszczenia warsztatowe.

Zachowany budynek parowozowni wachlarzowej z warsztatami wzniesiono w latach 1906–1907. W kolejnych dekadach rozbudowywano go o pomieszczenia warsztatowo-obsługowe. Według opisu Narodowego Instytutu Dziedzictwa obiekt powstał w rozwidleniu torowisk prowadzących w stronę Wrocławia i Świdnicy, na sztucznie usypanym wzniesieniu. Takie ukształtowanie terenu umożliwiało odwodnienie oraz wykonanie obrotnicy.

Sam budynek stanowi więc część większego układu. Jego rolę łatwiej zrozumieć, patrząc jednocześnie na halę, prowadzące do niej tory i urządzenie umieszczone przed stanowiskami. Podobnie w dawnym zakładzie hutniczym w Maleńcu o sposobie pracy fabryki opowiadają nie tylko budynki, ale również zachowane maszyny i ich wzajemne połączenia.

Jak działa obrotnica kolejowa?

Obrotnica to urządzenie z obrotowym pomostem, na którym znajduje się odcinek toru. Kiedy lokomotywa wjedzie na pomost, można go obrócić i ustawić tor w jednej linii z wybranym torem prowadzącym do hali. Pojazd może następnie zjechać z obrotnicy na odpowiednie stanowisko.

Urządzenie umożliwia również zmianę kierunku ustawienia lokomotywy. Nie trzeba w tym celu budować długiej pętli torowej: obrót odbywa się w jednym, wyznaczonym miejscu. Kluczowe jest przy tym dokładne ustawienie toru na pomoście względem toru, na który pojazd ma wjechać.

reklama

W Jaworzynie tory prowadzące do stanowisk rozchodzą się od obrotnicy promieniście. Taki układ przypomina rozłożony wachlarz: środek urządzenia jest punktem, od którego biegną poszczególne tory, a hala obejmuje je łukiem. Stąd nazwa parowozownia wachlarzowa.

Co dawał wachlarzowy układ hali?

Rozwiązanie pozwalało obsługiwać wiele stanowisk za pomocą wspólnego urządzenia. Każde stanowisko miało własny tor i dostęp do hali, a obrotnica łączyła je z torem dojazdowym. Dzięki temu lokomotywy można było kierować do wnętrza budynku i wyprowadzać na zewnątrz bez układania osobnej drogi dojazdowej dla każdego miejsca postoju.

Hala chroniła pojazdy i zapewniała przestrzeń do prac przy nich. Jej zaplecze uzupełniały pomieszczenia warsztatowe. Zwiedzając obiekt, warto zwrócić uwagę na to, jak rozmieszczenie bram odpowiada układowi torów: forma budynku wynikała z praktycznej potrzeby obsługi taboru.

Dziedzictwo techniki często staje się czytelniejsze, gdy prześledzi się drogę pojazdu lub materiału przez cały zakład. Takie spojrzenie przydaje się również przy poznawaniu pochylni Buczyniec na Kanale Elbląskim, gdzie tory i wózki służą przemieszczaniu jednostek pływających między odcinkami kanału.

Co znajduje się dziś na terenie muzeum?

Muzeum Kolejnictwa na Śląsku działa na terenie dawnej lokomotywowni. Według informacji placówki zajmuje ponad 2,5 hektara, a na około 3 kilometrach torów zgromadzono ponad 150 zabytkowych pojazdów kolejowych. Kolekcja obejmuje lokomotywy, wagony i pojazdy specjalistyczne związane z historią techniki kolejowej XIX i XX wieku.

W zbiorach znajduje się między innymi parowóz TKt48-18 z 1951 roku. Muzeum podaje, że lokomotywa prowadzi pociągi specjalne w wybrane weekendy. Konkretne terminy i warunki udziału należy sprawdzać w bieżących informacjach placówki: sama obecność sprawnego zabytkowego pojazdu w kolekcji nie oznacza, że będzie on kursował podczas każdej wizyty.

reklama

Placówka prowadzi także zajęcia edukacyjne, w których przedstawiana jest zasada działania obrotnicy. Dostępność poszczególnych form zwiedzania i przejazdów może zależeć od aktualnej oferty. Przed wyjazdem warto sprawdzić ją bezpośrednio w muzeum, podobnie jak godziny otwarcia i zasady zakupu biletów.

Na co zwrócić uwagę podczas zwiedzania?

  • Na położenie obrotnicy względem hali. Środek obrotnicy wyznacza punkt, od którego promieniście rozchodzą się tory stanowisk.
  • Na bramy i stanowiska. Ich rozmieszczenie pokazuje, dlaczego budynek ma kształt wycinka koła.
  • Na różnorodność taboru. Lokomotywy, wagony i pojazdy specjalistyczne pełniły odmienne funkcje; ich zestawienie pozwala zobaczyć kolej jako cały system transportowy.
  • Na zaplecze warsztatowe. Parowozownia nie była wyłącznie miejscem postoju, lecz częścią infrastruktury służącej obsłudze lokomotyw.

Jaworzyńska hala jest przykładem zachowania miejsca pracy wraz z jego otoczeniem. Inny fragment historii przemysłu można poznać w Muzeum Hutnictwa w Chorzowie, które opowiada o hutach i ludziach z nimi związanych. Z kolei dawna osada młyńska w Jaraczu pokazuje, jak urządzenia i zabudowania służyły przetwarzaniu zboża.

Częste pytania

Czy obrotnica służy tylko do obracania lokomotyw?

Nie. Pozwala także ustawić tor na pomoście naprzeciw wybranego toru stanowiskowego. W parowozowni wachlarzowej ta funkcja umożliwia dostęp do wielu miejsc w hali.

Czy każda lokomotywa w muzeum jest parowozem?

Nie. Muzeum prezentuje różne pojazdy kolejowe, w tym lokomotywy spalinowe, wagony i pojazdy specjalistyczne. Parowozy są ważną częścią kolekcji, ale nie wyczerpują jej zakresu.

Gdzie znajduje się muzeum?

Muzeum Kolejnictwa na Śląsku mieści się przy ul. Towarowej 4 w Jaworzynie Śląskiej, na terenie historycznej lokomotywowni.

Źródła