Lokalna Polska Katalog firm i usług w całej Polsce
Lokalna Polska › Blog › Wydarzenia regionalne

Zakład hutniczy w Maleńcu: jak woda napędzała walcownię i produkcję gwoździ?

W Maleńcu w województwie świętokrzyskim woda wprawiała w ruch koła, których energia była przekazywana przez wały i przekładnie do maszyn dawnej fabryki żelaza. W zabytkowym zakładzie można prześledzić tę drogę od koryta wodnego do walcowni i gwoździarni. Zachowane wyposażenie pokazuje, jak przed rozpowszechnieniem napędu elektrycznego organizowano pracę fabryki w dolinie Czarnej Koneckiej.

Dlaczego fabryka powstała nad rzeką?

Dla dawnych zakładów przemysłowych rzeka była źródłem energii potrzebnej do poruszania ciężkich urządzeń. Odpowiednio skierowana i spiętrzona woda napędzała koła, a te przekazywały ruch dalej. O wyborze miejsca dla fabryki decydował więc nie tylko dostęp do surowców i odbiorców, lecz także możliwość wykorzystania miejscowych warunków wodnych.

Zakład w Maleńcu należał do ośrodków przemysłowych Zagłębia Staropolskiego. Według opiekującej się nim instytucji pracował od 1784 do 1967 roku. W pierwszym okresie jego urządzenia korzystały z zespołu osiemnastu kół wodnych zanurzonych w nurcie Czarnej Koneckiej, nazywanej także Maleniecką.

Dzisiejszy zabytek pozwala spojrzeć na przemysł z perspektywy całego układu: wody, budynków, napędu i maszyn. Sama hala nie wystarczała do działania fabryki. Potrzebne były również koryta, urządzenia regulujące przepływ oraz mechanizmy rozprowadzające ruch po zakładzie.

Od koła wodnego do walcarki

Na trasie zwiedzania znajduje się duże drewniane koło wodne „Marianna”. Woda oddziałująca na jego elementy wprawia koło w ruch obrotowy. Następnie ruch przechodzi przez wał i układ przekładni do dalszych części napędu. Otwieranie i zamykanie urządzeń regulujących dopływ wody pozwala sterować pracą koła.

Istotną częścią układu jest ważące około 20 ton koło zamachowe nazywane „Szaleńcem z Maleńca”. Współpracuje ono z przekładniami, które przenoszą energię z koła wodnego na walcarkę. W hali można zobaczyć także system przekładni zębatych z 1837 roku oraz walcownię blach z 1843 roku.

reklama

Walcarka zmieniała kształt metalu przez przepuszczanie go między obracającymi się walcami. Dzięki napędowi wodnemu ciężką pracę maszyn wykonywał mechanizm połączony z kołem. Działanie takiego układu wymagało jednak współpracy ludzi: obsługi dopływu wody, nadzoru nad urządzeniami i pracy przy samym materiale.

Wykorzystanie energii rzeki można porównać z pracą dawnego młyna wodnego w Jaraczu. W obu miejscach koło było elementem napędu, ale maszyny służyły innym celom: w Jaraczu przetwarzano zboże, a w Maleńcu pracowano z metalem.

Po co fabryce wały i pasy transmisyjne?

Koło wodne znajdowało się przy korycie, natomiast urządzenia produkcyjne stały w hali. Ruch trzeba było więc przekazać na odległość i rozdzielić pomiędzy maszyny. Służyły do tego między innymi wały, koła zębate, koła pasowe i pasy transmisyjne. W Maleńcu zachował się między innymi wał napędowy opisany przez instytucję jako pochodzący z 1855 roku i mierzący 32 metry.

Przekładnia zmienia kierunek lub sposób przenoszenia ruchu między współpracującymi częściami. Pasy, dawniej wykonywane między innymi ze skóry lub tkaniny, łączyły koła pasowe z urządzeniami. Dzięki temu jeden układ napędowy mógł obsługiwać maszyny ustawione w różnych miejscach hali.

Warto rozróżnić koło wodne i koło zamachowe. Pierwsze odbiera energię od przepływającej wody. Drugie jest częścią mechanizmu, który gromadzi energię ruchu obrotowego i pomaga wyrównywać jego przebieg. W Maleńcu oba elementy należą do szerszego zespołu napędowego.

Co produkowano w Maleńcu?

Historia fabryki obejmuje różne etapy obróbki żelaza. Wśród wyrobów, z których zakład był znany w późniejszym okresie, znajdowały się gwoździe i łopaty. Po drugiej wojnie światowej produkcję wznowiono już w maju 1945 roku; według historii instytucji gwoździe i łopaty były wówczas potrzebne do odbudowy kraju.

reklama

Gwoździe są niewielkimi przedmiotami, ale ich wytwarzanie na dużą skalę wymagało odpowiednich maszyn. W hali gwoździarni można poznać mechaniczne urządzenie do ich produkcji. Ekspozycja pozwala porównać gotowy wyrób z maszyną i napędem potrzebnymi do jego wykonania.

Maleniec pokazuje inny etap historii żelaza niż dawne dymarki świętokrzyskie, kojarzone z uzyskiwaniem metalu z rudy. Tutaj uwagę przyciąga przede wszystkim wyposażenie fabryki, która obrabiała metal i wytwarzała z niego użyteczne przedmioty.

Co obejmuje zwiedzanie zabytku?

Podstawowa trasa prowadzi przez plac przyfabryczny, południowe koryto wodne i okolice dużego koła „Marianna”, a następnie przez halę walcowni. Obejmuje również małe koło „Franciszek”, koryto wewnętrzne oraz halę gwoździarni. Taki układ pozwala zobaczyć, gdzie znajdowały się źródło napędu i urządzenia produkcyjne.

Instytucja oferuje również zwiedzanie fabularyzowane dla grup zorganizowanych, po wcześniejszej rezerwacji. W jego programie przewidziano pokazy dawnych urządzeń i maszyn. Uruchomienie kół wodnych zależy od warunków hydrologicznych i technicznych, dlatego nie należy zakładać, że podczas każdej wizyty zobaczy się je w ruchu.

Przed przyjazdem warto sprawdzić aktualne godziny i zasady zwiedzania na stronie zakładu. Osoby zainteresowane pokazem konkretnego urządzenia mogą wcześniej zapytać instytucję o jego dostępność. Samodzielne obejrzenie hali i zwiedzanie z programem pokazowym to różne sposoby poznania obiektu.

Jak zakład stał się zabytkiem?

Ochroną objęto dawny układ hydroenergetyczny oraz budynki produkcyjne z wyposażeniem. Po zakończeniu przemysłowej działalności stan obiektu wymagał prac zabezpieczających. W 1968 roku fabrykę odwiedzili studenci i pracownicy Politechniki Śląskiej, a od 1970 roku społeczność uczelni uczestniczyła w jej ratowaniu.

reklama

Podczas kolejnych obozów prowadzono prace konserwatorskie i rekonstrukcyjne. Obejmowały one między innymi stawidła, mostki oraz elementy konstrukcji przekładni. W 2004 roku obiekt nabył Powiat Konecki, a w 2005 roku utworzono samorządową instytucję kultury, która obecnie się nim opiekuje.

W Maleńcu historia przemysłu jest widoczna w relacji między budynkiem a zachowanymi maszynami. Z kolei Muzeum Hutnictwa w Chorzowie przedstawia pracę hut i związanych z nimi ludzi w dawnej elektrowni. Oba miejsca pozwalają poznać przemysł przez przestrzenie, w których rzeczywiście działał.

Co łączy Maleniec z innymi zabytkami techniki?

O wartości dawnej fabryki decydują nie tylko pojedyncze maszyny, ale też zachowane powiązania między nimi. Koryto, koło, przekładnia i hala nabierają znaczenia, gdy można zobaczyć je jako części jednego procesu. Podobnie pochylnia Buczyniec na Kanale Elbląskim pokazuje praktyczne wykorzystanie energii wody, choć służyła transportowi statków, a nie produkcji metalowych wyrobów.

W Maleńcu warto zwrócić uwagę zarówno na duże koła, jak i na mniejsze elementy przekładni. To po ich połączeniu łatwiej zrozumieć, dlaczego praca fabryki zależała od stanu całego układu: dopływu wody, sprawności mechanizmów oraz obsługi maszyn.

Źródła