Barć była przygotowaną przez człowieka komorą w żywym drzewie, przeznaczoną dla pszczół. Ślady pracy dawnych bartników można poznać na wystawie „Pszczoły i my” w Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu. Ekspozycja łączy historię pozyskiwania miodu i wosku z opowieścią o pszczelarstwie, życiu pszczół oraz roślinach odwiedzanych przez owady.
Od leśnej barci do pasieki
Bartnictwo wiązało się z użytkowaniem pszczół w lesie. Bartnik przygotowywał w pniu drzewa przestrzeń, w której mogła zamieszkać rodzina pszczela, a następnie odwiedzał ją, by doglądać gniazda i pozyskiwać jego produkty. Taka komora była częścią stojącego drzewa. Dostęp do niej wymagał więc nie tylko odpowiednich narzędzi, lecz także umiejętności pracy na wysokości.
Samo słowo „barć” nie oznacza każdego ula. W pasiece pszczoły utrzymuje się w ulach ustawionych przez człowieka w wybranym miejscu. Formy uli zmieniały się wraz ze sposobem gospodarowania: historia pszczelarstwa obejmuje zarówno drewniane kłody i inne dawne konstrukcje, jak i rozwiązania pozwalające pszczelarzowi zaglądać do wnętrza ula i pracować przy jego częściach.
Różnica dotyczy zatem przede wszystkim miejsca i konstrukcji siedziby pszczół. Barć była związana ze stojącym drzewem, natomiast ul stanowi osobną konstrukcję. W obu przypadkach człowiek korzystał z pracy pszczół, ale organizacja zajęcia i potrzebny sprzęt mogły się znacznie różnić.
Co można zobaczyć w spichlerzu w Ciechanowcu?
Wystawa przyrodniczo-etnograficzna mieści się w zabytkowym spichlerzu z Lubowicza Wielkiego. Muzeum pokazuje na parterze narzędzia używane przy przygotowywaniu barci oraz leziwo, czyli sprzęt służący bartnikowi do wchodzenia na drzewo bartne. Dzięki temu łatwiej wyobrazić sobie, że praca przy leśnych pszczołach zaczynała się na długo przed zebraniem miodu.
Komorę spichlerza urządzono jako pracownię pasieczną wyposażoną w sprzęt pszczelarski. To druga część tej samej opowieści: po narzędziach związanych z drzewem bartnym można przyjrzeć się przedmiotom używanym przy prowadzeniu pasieki. Eksponaty pokazują materialną stronę zajęcia, które łączy znajomość zachowania owadów z pracą przy drewnie, sprzęcie i samym ulu.
Warto zwrócić uwagę również na budynek ekspozycji. Spichlerz był miejscem przechowywania zapasów, a wykorzystanie zabytkowego obiektu jako przestrzeni wystawowej pozwala oglądać przedmioty w sąsiedztwie dawnej architektury gospodarczej. O innej roli takich budynków opowiada tekst o spichlerzach w Grudziądzu, związanych z handlem i przechowywaniem towarów nad Wisłą.
Leziwo i dzianie barci: po co były potrzebne?
Przygotowanie barci określano jako jej dzianie. Bartnik wykonywał komorę w drewnie i przygotowywał dostęp do niej. Prezentowane w Ciechanowcu narzędzia pomagają odróżnić tę pracę od zwykłego zbierania miodu: najpierw trzeba było stworzyć i utrzymać miejsce dla pszczół.
Leziwo z kolei służyło do dostania się na drzewo. Jego obecność na wystawie przypomina, że barć znajdowała się w żywym pniu, a czynności bartnika odbywały się również ponad ziemią. Nie jest to element ula ani narzędzie do wybierania miodu, lecz sprzęt związany z docieraniem do miejsca pracy.
Podobną zależność między dawnym zajęciem a specjalistycznymi umiejętnościami można dostrzec w historii flisaków z Ulanowa. Ich warsztat wyrastał ze znajomości rzeki i drewna, podczas gdy bartnik musiał znać las, drzewa oraz zachowanie pszczół.
Dlaczego obok wystawy znajduje się ogród?
Kompleks pszczelarski obejmuje również kolekcję roślin miododajnych. Spacer po ogrodzie pozwala zobaczyć otoczenie, od którego zależy praca owadów odwiedzających kwiaty. Pszczoły korzystają z zasobów roślin, a przenosząc pyłek między kwiatami, uczestniczą w zapylaniu. W ogrodzie muzeum można obserwować także inne owady odwiedzające rośliny.
To uzupełnienie wystawy w spichlerzu. Narzędzia i ule mówią o działalności człowieka, a ogród kieruje uwagę na rośliny i owady poza ulem. Obie części pokazują, dlaczego pasieki nie da się rozpatrywać wyłącznie jako zbioru drewnianych skrzynek: ważne jest również otoczenie, w którym owady znajdują pożywienie.
Muzeum opisuje w swojej ofercie lekcję „Niezwykłe życie pszczół”. Obejmuje ona między innymi historię bartnictwa i pszczelarstwa, pokaz sprzętu, różne typy uli oraz obserwację pszczół w ulu demonstracyjnym. Zajęcia w ogrodzie i na wystawie mogą być organizowane od wiosny do jesieni; szczegóły i dostępność należy ustalić z muzeum.
Miód i wosk to nie to samo
Historia bartnictwa i pszczelarstwa wiąże się z kilkoma produktami ula. Miód jest magazynowanym przez pszczoły pokarmem, natomiast wosk służy im do budowy plastrów. Na wystawie i podczas zajęć można poznać sprzęt związany z pracą w pasiece oraz produkty pszczele wymieniane przez muzeum, między innymi miód i wosk.
Rozróżnienie jest ważne także przy oglądaniu dawnych przedmiotów: inne zastosowanie miały narzędzia służące do dostania się do gniazda, inne do pracy przy plastrach i przygotowania produktów. Bez podpisów łatwo uznać każdy przedmiot o nieznanym kształcie za narzędzie do wybierania miodu, choć mógł pełnić inną funkcję.
Jak zaplanować wizytę?
Muzeum znajduje się przy ul. Pałacowej 5 w Ciechanowcu, na terenie zespołu pałacowo-parkowego. Placówka powstała w 1962 roku i prezentuje także zabytkowe budownictwo wiejskie pogranicza Mazowsza i Podlasia. Wizyta może więc objąć zarówno wystawę pszczelarską, jak i spacer wśród dawnych obiektów gospodarczych.
Przed wyjazdem warto sprawdzić godziny otwarcia oraz komunikaty o dostępności wnętrz. Muzeum podaje inne godziny dla sezonu letniego i jesienno-zimowego, a w bezpłatny spacerowy poniedziałek udostępnia tylko wybrane wnętrza. Jeśli celem wyjazdu jest konkretnie wystawa „Pszczoły i my”, najlepiej potwierdzić jej dostępność w wybranym dniu bezpośrednio w placówce.
Osoby zainteresowane dawnym życiem na wsi mogą porównać ciechanowiecką ekspozycję z opisem skansenu w Maurzycach i układów dawnych wsi. Z kolei młyn wodny w Jaraczu pokazuje inne zajęcie związane z przetwarzaniem płodów rolnych i organizacją pracy w dawnej osadzie.
Najczęstsze pytania
Czy barć i ul to synonimy?
Nie. Barć była komorą przygotowaną w stojącym drzewie. Ul jest osobną konstrukcją przeznaczoną dla pszczół; istnieją różne jego formy.
Czy w Ciechanowcu można zobaczyć narzędzia bartnika?
Tak. Muzeum wymienia wśród eksponatów narzędzia do dziania barci i leziwo używane przy wchodzeniu na drzewo bartne. W spichlerzu pokazano też wyposażenie pracowni pasiecznej.
Czy ogród roślin miododajnych jest częścią opowieści o pszczelarstwie?
Tak. Uzupełnia ekspozycję o rośliny odwiedzane przez owady. Jest również miejscem zajęć edukacyjnych, których dostępność zależy od sezonu i organizacji pracy muzeum.
