Brzóza Stadnicka w powiecie łańcuckim jest ośrodkiem tradycyjnego zabawkarstwa drewnianego, znanym z koników, wózków oraz ruchomych ptaków klepaków. Miejscowi rzemieślnicy tworzyli przedmioty do zabawy z drewna, nadając im barwne zdobienia i wykorzystując proste rozwiązania wprawiające zabawki w ruch. Dziś przykłady tych prac znajdują się w zbiorach muzealnych, a samo rzemiosło zostało wpisane na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
Jak Brzóza Stadnicka stała się ośrodkiem zabawkarskim?
Wieś leży na terenach dawnej Puszczy Sandomierskiej. Jeszcze przed rozwojem zabawkarstwa miejscowi stolarze wykonywali drewniane przedmioty używane w gospodarstwach domowych. Umiejętność obróbki drewna stała się również podstawą wytwarzania zabawek.
Według miejscowej tradycji początki tego zajęcia wiążą się z Marcinem Guzym, który pod koniec XIX wieku miał wystrugać pierwsze koniki, inspirując się ozdobą chomąta w kształcie końskiej głowy. Tradycja ta opisuje początki konkretnego ośrodka; nie oznacza, że drewniane koniki były wyrabiane wyłącznie w Brzózie Stadnickiej.
W okresie międzywojennym liczba zabawkarzy we wsi wzrosła. Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie podaje, że pracowało ich wówczas około 50. Szczególny rozwój nastąpił w latach 50. XX wieku, kiedy zorganizowano skup wyrobów od miejscowych twórców. Okres pomyślny dla rzemiosła trwał do lat 80. Zabawki trafiały do odbiorców w południowo-wschodniej Polsce, a także do Lwowa.
Co wyróżnia zabawki z Brzózy Stadnickiej?
Najłatwiej rozpoznać je po formach związanych z dawnym życiem codziennym i po pomysłowym wykorzystaniu ruchu. Wśród wyrobów znajdowały się zarówno koniki ustawione na podstawce, jak i całe zaprzęgi z wozami. Powstawały również wózki, kołyski, taczki oraz proste instrumenty, w tym gwizdki i fujarki.
Ważną grupę stanowią zabawki ruchome. Ptak klepak lub motyl klepak ma skrzydła, które poruszają się podczas jazdy. Inne przykłady to kurki dziobiące oraz terkoczące kółka. W takich przedmiotach zabawa polega nie tylko na oglądaniu kolorowej figurki: dziecko może obserwować, jak poruszanie jednym elementem uruchamia kolejny.
Podobne zainteresowanie zwierzętami i barwną dekoracją można odnaleźć w tradycji drewnianych zabawek ze Stryszawy. Są to jednak dwa odrębne ośrodki, związane z różnymi miejscowościami i historią miejscowych twórców. Sama obecność konika czy ptaszka nie wystarcza więc do ustalenia pochodzenia konkretnego przedmiotu.
Z czego powstają koniki i klepaki?
Podstawowym materiałem jest drewno. W opisie prac Ryszarda Marcińca Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie wymienia przede wszystkim wierzbę i osikę. Jan Dudziak wykonuje swoje zabawki między innymi z miękkiego drewna olchy i topoli. Poszczególni twórcy nie muszą więc używać dokładnie tego samego surowca ani powtarzać identycznych ozdób.
Przyglądając się gotowej zabawce, warto zwrócić uwagę na kilka elementów: kształt wyciętej lub wystruganej postaci, sposób połączenia jej części, obecność kółek i ruchomych skrzydeł oraz ręcznie malowane szczegóły. W koniku z wozem osobnymi częściami kompozycji są zwierzę i zaprzęg; w klepaku istotny jest także mechanizm umożliwiający ruch.
Barwa i ornament pozwalają dostrzec indywidualną pracę twórcy. Muzeum wskazuje, że Jan Dudziak wypracował własny sposób zdobienia, zachowując tradycyjne formy i akcenty. Dlatego dwie zabawki przedstawiające ten sam motyw mogą się różnić, choć obie należą do tradycji tego samego ośrodka.
Rzemiosło przekazywane między pokoleniami
Historia Brzózy Stadnickiej pokazuje, że miejscowa tradycja nie sprowadza się do jednego wzoru. Kolejni rzemieślnicy uczyli się znanych form, a następnie rozwijali je we własnych pracach. Ryszarda Marcińca zabawkarstwa nauczył ojciec. W jego dorobku znajdują się między innymi kaczki i motyle klepaki, kurki dziobiące, koniki z wózkami oraz kółka terkoczące.
Jan Dudziak dorastał wśród osób zajmujących się zabawkarstwem. Wykonuje między innymi koniki wolnostojące i zaprzęgi z wozem, a także dzięcioły poruszające się po patyku, kaczki, motyle i terkotki. Są to przykłady współczesnej pracy zakorzenionej w repertuarze miejscowego ośrodka.
Także inne podkarpackie rzemiosła łączą umiejętności przekazywane w warsztatach z lokalnym materiałem i rozpoznawalnymi formami. Przykładem jest wikliniarstwo w Rudniku nad Sanem, związane z wyplataniem przedmiotów z wikliny, oraz garncarstwo w Medyni Głogowskiej, gdzie podstawowym surowcem jest glina.
Gdzie poznawać zabawki z Brzózy Stadnickiej?
Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie posiada w zbiorach zabawki z Brzózy Stadnickiej pochodzące z okresu największego rozwoju ośrodka. W 2024 roku uzupełniło kolekcję o 26 prac Ryszarda Marcińca i 35 prac Jana Dudziaka. Zestawienie starszych i nowszych obiektów pozwala przyjrzeć się zmianom w formach oraz zdobieniu.
Tradycję zabawkarską regionu przedstawia również Muzeum Ziemi Leżajskiej. Jego wirtualne muzeum opisuje kolekcję obejmującą między innymi koniki, bryczki, ptaki poruszające skrzydłami, kurki dziobiące i dzięciołka. Przed planowaną wizytą warto sprawdzić aktualną dostępność ekspozycji i godziny otwarcia bezpośrednio w muzeum.
W szerszym obrazie polskich ośrodków rzemieślniczych ciekawym punktem odniesienia jest także sitarstwo biłgorajskie. Zabawkarze i sitarze wytwarzali różne przedmioty, lecz w obu przypadkach historia miejscowości jest związana z wyspecjalizowaną pracą jej mieszkańców.
Co oznacza wpis na krajową listę dziedzictwa?
Zabawkarstwo drewniane z Brzózy Stadnickiej znalazło się na Krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Przedmiotem wpisu jest tradycja obejmująca wiedzę i umiejętności związane z wykonywaniem zabawek, a nie pojedynczy egzemplarz konika czy klepaka. Lista zwraca uwagę na znaczenie praktyk przekazywanych i podtrzymywanych przez społeczności.
Dla oglądającego zabawkę taka perspektywa jest okazją, by dostrzec coś więcej niż dawny przedmiot dziecięcej zabawy: materiał, sposób wykonania, ruchomy mechanizm i twórcę, który nadał mu konkretny kształt.
