Diabeł Boruta z łęczyckich opowieści nie miał jednej postaci: pojawiał się jako szlachcic, sowa strzegąca skarbów, mieszkaniec bagien albo wodny topielec. Jego legendarna siedziba znajduje się na Zamku Królewskim w Łęczycy, gdzie działa muzeum prezentujące rzeźby inspirowane miejscowymi podaniami. Ekspozycja pozwala zobaczyć, jak twórcy ludowi przedstawiali bohatera znanego z opowieści o zamku, Bzurze i kolegiacie w pobliskim Tumie.
Dlaczego Boruta jest związany z Łęczycą?
W miejscowej tradycji Boruta obrał za siedzibę łęczycki zamek. Jest postacią legendarną, a historie o nim należą do świata podań, nie do udokumentowanych dziejów budowli. Sam zamek powstał za panowania Kazimierza Wielkiego w XIV wieku. Dziś mieści się w nim Muzeum w Łęczycy przy ulicy Zamkowej 1.
Związek bohatera z zamkiem sprawia, że zwiedzanie łączy dwa różne spojrzenia na przeszłość. Ceglane mury i muzealne zabytki opowiadają o historii miasta, natomiast rzeźby Boruty pokazują wyobrażenia zapisane w lokalnych opowieściach. Obie części warto oglądać osobno: legenda tłumaczy, co mieszkańcy opowiadali o danym miejscu, ale nie zastępuje historycznych świadectw.
Podobnie w innych miejscach zabytkowe budynki pozwalają poznać rozmaite strony dawnego życia. W Galicyjskim Rynku w Sanoku punktem wyjścia jest przestrzeń małego miasteczka, a w Łęczycy jedną z osi zwiedzania stanowi związek zamku z lokalną wyobraźnią.
Jakie wcielenia Boruty można zobaczyć na wystawie?
Muzealna ekspozycja zestawia rzeźby tak, by przypominały znane opowieści. Te same imię i miejscowa tradycja łączą postacie, które na pierwszy rzut oka mogą wyglądać zupełnie inaczej. Ich wygląd wiąże się z miejscem akcji: zamkiem, rzeką, łąkami albo karczmą.
- Boruta szlachcic jest związany z zamkiem i występuje w wyobrażeniu nawiązującym do dawnego stroju szlacheckiego.
- Boruta czarny pojawia się w opowieści o próbie przewrócenia kolegiaty w Tumie.
- Boruta błotny wiąże się z podłęczyckimi łąkami, a Boruta topielec z wodami Bzury.
- Boruta sowa strzeże według podania skarbów w zamkowych lochach.
- Boruta wietrzny występuje w tańcu, natomiast Boruta fircyk bywa przedstawiany jako panek spędzający czas w karczmach.
Nie chodzi więc o kilka oddzielnych postaci historycznych. To różne przedstawienia jednego bohatera, znanego z opowieści przekazywanych w regionie. Zmiana postaci pozwalała umieścić go w odmiennych sceneriach: pod ziemią, nad rzeką czy pośród ludzi.
Co pokazują rzeźby ludowych twórców?
Muzeum gromadzi rzeźby o tematyce demonicznej od połowy lat 50. XX wieku. W zbiorze dominują przedstawienia Boruty, wykonywane głównie przez ludowych artystów regionu łęczyckiego. Rzeźba daje opowieści materialną postać: twórca musi zdecydować, jak pokazać bohatera, jego strój, gest i otoczenie.
Podczas oglądania warto porównać kilka przedstawień Boruty i zwrócić uwagę na to, które elementy pozwalają rozpoznać sytuację z legendy. Inaczej zostanie pokazany strażnik zamkowego skarbu, inaczej postać kojarzona z bagnem czy wodą. Scenografia wystawy pomaga połączyć figury z miejscami, w których toczy się akcja podań.
Na ekspozycji znajdują się również wyobrażenia innych istot obecnych w dawnych wierzeniach regionu, między innymi południc, strzyg, zmór i błędnych ogników. Dzięki temu Borutę można zobaczyć w szerszym kontekście miejscowej kultury, a nie tylko jako pojedynczy symbol miasta.
Rzeźby są również przykładem tego, jak lokalni twórcy nadają formę opowieściom. Inny związek sztuki i miejsca widać w malowanych domach Zalipia, gdzie kwiatowe kompozycje zdobią budynki i wyposażenie.
Co jeszcze znajduje się w Muzeum w Łęczycy?
Zbiory muzeum obejmują archeologię, historię, sztukę i etnografię. Część archeologiczna przedstawia najdawniejsze dzieje regionu łęczyckiego, a kolekcja historyczna gromadzi materialne świadectwa dotyczące miasta, ziemi łęczyckiej i zamku od średniowiecza po czasy współczesne.
W zbiorach etnograficznych znajdują się również przedmioty związane z miejscowym rzemiosłem, strojem i wyposażeniem domu. Muzeum opisuje między innymi fragment odtworzonego wnętrza kuźni, który służy prezentacji kowalstwa użytkowego i artystycznego. Obok legend można więc poznać przedmioty związane z codzienną pracą mieszkańców regionu.
Takie zestawienie pokazuje różnicę między zachowanym przedmiotem a wyobrażeniem postaci z opowieści. Narzędzie lub element stroju jest świadectwem konkretnych sposobów pracy i ubierania się; rzeźba Boruty mówi również o tym, jak twórca przedstawił bohatera podania. Dla porównania skansen w Maurzycach przybliża życie regionu przez układ dawnych zagród i budynków.
Jak zaplanować wizytę w zamku?
Muzeum mieści się na Zamku Królewskim przy ul. Zamkowej 1 w Łęczycy. Według informacji instytucji poza sezonem turystycznym, od 1 listopada do 31 marca, jest czynne od wtorku do piątku w godzinach 10.00–16.00, a w soboty, niedziele i święta w godzinach 10.00–15.00. W sezonie, od 1 kwietnia do 31 października, podawane godziny zwiedzania to 10.00–17.00 od wtorku do niedzieli.
Muzeum jest zamknięte w poniedziałki oraz w wymienione na jego stronie dni świąteczne. W środę wstęp na wystawy stałe jest bezpłatny. Kasa kończy sprzedaż biletów pół godziny przed zamknięciem. Przed wyjazdem warto sprawdzić bieżący komunikat muzeum, ponieważ godziny mogą ulec zmianie.
W Łódzkiem można też poznać inne formy regionalnej twórczości. Wycinanki łowickie pokazują, jak odmienny efekt daje praca z kolorowym papierem: zamiast przestrzennej figury powstaje płaska kompozycja z motywami i scenami.
