Owalnica skupiała zabudowę wokół centralnego placu, a ulicówka układała zagrody wzdłuż drogi. Oba rozwiązania można porównać w Łowickim Parku Etnograficznym w Maurzycach koło Łowicza. Skansen Muzeum w Łowiczu pokazuje nie tylko pojedyncze chałupy, lecz także to, jak rozmieszczenie domów i budynków gospodarczych tworzyło przestrzeń dawnej wsi.
Dwie wsie w jednym skansenie
Maurzyce leżą w gminie Zduny, w powiecie łowickim, około siedmiu kilometrów od Łowicza. Na terenie nad Słudwią zgromadzono budynki związane z dawnym Księstwem Łowickim i kulturą zamieszkujących ten obszar Księżaków, nazywanych także Łowiczanami. Obiekty pochodzą z różnych miejscowości, dlatego skansen nie jest zachowaną w pierwotnym miejscu pojedynczą wsią. Jest ekspozycją, która zestawia zabytki i odtwarza historyczne układy zabudowy.
Decyzję o lokalizacji parku w Maurzycach podjęto w 1971 roku. Pierwsze obiekty kupiono na potrzeby powstającego muzeum, a w połowie lat 80. XX wieku udostępniono skansen zwiedzającym. Przenoszenie i prezentowanie budynków pozwoliło pokazać regionalne budownictwo w szerszym kontekście niż sam wygląd jednej chałupy.
Owalnica: wieś skupiona wokół placu
W części określanej jako stara wieś odtworzono owalnicę. Jej charakterystycznym elementem jest centralny plac, wokół którego organizowano przestrzeń osady. Taki układ występował na ziemi łowickiej do połowy XIX wieku.
Podczas spaceru warto zwrócić uwagę nie tylko na to, co znajduje się we wnętrzach, lecz także na wzajemne położenie budynków. Plac stanowi punkt odniesienia: pomaga zobaczyć zagrody jako części większej całości. Owalnica jest przede wszystkim sposobem rozmieszczenia zabudowy, a nie nazwą jednego rodzaju domu.
W skansenie znajduje się również okólnik, czyli zagroda zamknięta o czworobocznym układzie. Określenie to dotyczy organizacji pojedynczego gospodarstwa, podczas gdy owalnica opisuje układ całej wsi. Rozróżnienie jest ważne: dom może należeć do zagrody o określonym kształcie, a sama zagroda może być częścią większego układu osadniczego.
Ulicówka: zagrody wzdłuż drogi
Druga część ekspozycji przedstawia tak zwaną nową wieś: jednostronną ulicówkę charakterystyczną dla późniejszego okresu, między innymi przełomu XIX i XX wieku. Wzdłuż drogi ustawiono pojedyncze budynki i zagrody. Przestrzeń ogląda się tu inaczej niż przy owalnicy: drogę można potraktować jako oś porządkującą kolejne gospodarstwa.
Na początku tej części, pomiędzy chałupami, muzeum umieściło studnię z żurawiem. Przy drodze pokazano także inne elementy życia gospodarczego. Nie każdy budynek służył mieszkańcom do spania czy gotowania: obory i stodoły były związane z hodowlą oraz przechowywaniem plonów, a studnia zapewniała dostęp do wody.
Wśród obiektów nowej wsi jest stodoła z 1930 roku przeniesiona z Boczek, miejscowości związanej z malarzem Józefem Chełmońskim. Taki budynek przypomina, że zabytkiem może być również miejsce zwykłej pracy, choć nie ma reprezentacyjnego charakteru.
Chałupa Justyny Grzegory i łowickie wycinanki
Jedną z postaci związanych z ekspozycją jest Justyna Grzegory, twórczyni ludowa i wycinankarka, ostatnia właścicielka chałupy znajdującej się w zagrodzie typu okólnik. Muzeum zaaranżowało jej wnętrze tak, by przybliżyć otoczenie, w którym obecna była sztuka ludowa. Pokazuje tam między innymi wycinanki, pająki i bukiety z bibuły.
Te ozdoby pozwalają spojrzeć na dom inaczej niż tylko przez pryzmat jego konstrukcji. Papierowe dekoracje zmieniały wygląd wnętrza, a ich kształty i kolory były częścią miejscowej kultury. O tym, czym różnią się podłużne kodry od kolistych gwiozd, można przeczytać w tekście o wycinankach łowickich. Z kolei pająki ludowe pokazują, jak ze słomy i papieru powstawały przestrzenne ozdoby zawieszane we wnętrzach.
Co jeszcze mówi układ gospodarstwa?
Porównując zagrody, warto przyjrzeć się odległości między domem a budynkami gospodarczymi oraz temu, czy tworzą zamknięty dziedziniec. Stodoła, obora i chałupa pełniły różne funkcje, choć razem składały się na gospodarstwo. Ich ustawienie pomaga wyobrazić sobie codzienne przemieszczanie się między mieszkaniem a miejscem pracy.
Między częściami przedstawiającymi ulicówkę i owalnicę umieszczono częściową rekonstrukcję XIX-wiecznego wiatraka koźlaka ze Świeryża. To okazja, by odróżnić budynek mieszkalny od obiektu służącego przetwórstwu zboża. Zasadę działania takiego młyna przybliża opis wiatraka koźlaka w Sierpcu.
Regionalny charakter Maurzyc warto porównać z zagrodami w skansenie w Ochli. Oba muzea prezentują dawne budownictwo, lecz odnoszą je do historii i kultury różnych obszarów Polski.
Jak zaplanować zwiedzanie Maurzyc?
Najłatwiej zacząć od rozpoznania dwóch części ekspozycji: placu starej wsi oraz drogi prowadzącej przez nową wieś. Następnie można przyjrzeć się wybranej zagrodzie i poszukać w niej budynków o różnych funkcjach. W chałupie Justyny Grzegory osobny wątek stanowią ozdoby papierowe i bibułkowe.
Skansen znajduje się przy trasie Warszawa–Poznań. Jadąc z Łowicza, muzeum kieruje odwiedzających drogą krajową nr 92 w stronę Poznania; za Niedźwiadą zaczynają się Maurzyce, gdzie należy skręcić zgodnie z oznakowaniem. Przed wyjazdem warto sprawdzić w muzeum aktualne godziny, ceny i dostępność wnętrz, ponieważ zasady zwiedzania mogą się zmieniać.
