Lokalna Polska Katalog firm i usług w całej Polsce
Lokalna Polska › Blog › Wydarzenia regionalne

Flisacy z Ulanowa: jak Sanem spławiano drewno i co pozostało z dawnej tradycji?

Ulanowscy flisacy spławiali drewno i towary Sanem oraz Wisłą, a ich wiedza o rzece, tratwach i zwyczajach przetrwała w miejscowej społeczności. Ulanów na Podkarpaciu, położony przy ujściu Tanwi do Sanu, był ważnym ośrodkiem transportu wodnego. Dziś do tej przeszłości nawiązuje Bractwo Flisackie, które organizuje spływy i przekazuje kolejnym pokoleniom związane z nimi umiejętności.

Dlaczego Ulanów był miastem flisaków?

Położenie u zbiegu rzek miało dla Ulanowa znaczenie gospodarcze. San tworzył połączenie z Wisłą, a ta prowadziła dalej w kierunku Warszawy i Gdańska. Zanim transport drogowy i kolejowy przejął znaczną część przewozów, rzeka była drogą, którą można było przemieszczać drewno i inne towary na duże odległości.

Narodowy Instytut Dziedzictwa wskazuje, że wielu mieszkańców Ulanowa zajmowało się flisactwem zawodowo, a miasto nazywano „Galicyjskim Gdańskiem”. Określenie to nawiązuje do roli, jaką miejscowość odgrywała w handlu i transporcie wodnym. Nie oznacza jednak, że ulanowski port miał taką samą skalę jak port nad Bałtykiem.

Historia Ulanowa pokazuje, jak lokalne zajęcia wyrastały z warunków miejsca. W pobliskim Rudniku nad Sanem rozwinęło się z kolei wikliniarstwo i wyplatanie przedmiotów z pędów wierzby. Obie tradycje są związane z miejscowościami nad Sanem, choć dotyczą różnych zawodów i umiejętności.

Na czym polegał flis?

Flis polegał na przemieszczaniu się drogą wodną, między innymi na tratwach, z wykorzystaniem nurtu rzeki. Drewno było zarówno przewożonym surowcem, jak i materiałem do budowy tratw. Flisacy musieli umieć przygotować jednostkę do drogi, prowadzić ją oraz współpracować podczas wielodniowej podróży.

Rzeka nie była stałym, równym szlakiem: wymagała obserwacji nurtu i ukształtowania koryta. Umiejętności praktyczne łączyły się więc ze znajomością terenu, językiem zawodowym oraz obyczajami ludzi pracujących na wodzie. To właśnie połączenie czynności, wiedzy i zwyczajów sprawia, że flisactwo jest traktowane jako dziedzictwo niematerialne, a nie wyłącznie jako historia dawnego transportu.

reklama

Podobnie w innych dawnych zajęciach lokalna specjalizacja obejmowała więcej niż sam gotowy wyrób. Sitarstwo biłgorajskie wiązało się zarówno z przygotowaniem materiałów, jak i wykonywaniem sit. W przypadku flisu przedmiotem przekazu były między innymi sposoby budowania tratw i poruszania się po rzece.

Co oznacza chrzest frycowy?

Jednym z obrzędów wymienianych przez Narodowy Instytut Dziedzictwa jest chrzest frycowy. To uroczyste przyjęcie nowych adeptów do grona flisaków, odbywające się zgodnie z tradycją na tratwie. Instytut opisuje je jako promowanie na flisaków zwyczajnych lub honorowych.

Z tradycją ulanowską wiążą się również gwara, nazewnictwo, pieśni i obrzędy. Znaczenie dla zachowania miejscowego języka i obyczajów miała sztuka „Frycowy pacierz” autorstwa cechmistrza Zdzisława Nikolasa. Jej fragmenty wystawiała miejscowa młodzież, przedstawiając życie na tratwie.

Obrzęd jest więc częścią szerszej kultury flisackiej. Wiedzę o dawnym zawodzie można poznawać nie tylko przez oglądanie tratwy, lecz także przez słuchanie opowieści i pieśni oraz zapoznanie się z używanymi przez flisaków nazwami.

Jak tradycja żyje współcześnie?

W Ulanowie do dawnych zwyczajów nawiązuje Bractwo Flisackie pod wezwaniem św. Barbary. Według Narodowego Instytutu Dziedzictwa jego członkowie przekazują wiedzę i umiejętności kolejnym pokoleniom oraz prowadzą spływy Sanem, Wisłą, Odrą i Wartą. W działania związane z miejscową tradycją angażują się także mieszczki ulanowskie, promujące lokalne jadło i zwyczaje.

Współczesny spływ pozwala zobaczyć rzekę z perspektywy, która przez lata była związana z pracą i handlem. Nie należy jednak zakładać, że każda dzisiejsza wyprawa odtwarza dawny spław towarowy. Współczesne działania służą również spotkaniu, edukacji i podtrzymywaniu tradycji.

reklama

Przed planowaną wizytą warto sprawdzić aktualne informacje organizatora o dostępności spływów, trasie i zasadach uczestnictwa. Terminy oraz warunki mogą się zmieniać. Inne sposoby poznawania miejscowej historii, takie jak spacery i spotkania z depozytariuszami tradycji, pojawiają się także w programach Europejskich Dni Dziedzictwa.

Ulanów a lista dziedzictwa UNESCO

Flisackie tradycje w Ulanowie wpisano 23 maja 2014 roku na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Jest to polski wykaz żywych tradycji, których nosicielami są społeczności i osoby przekazujące swoją wiedzę oraz praktyki.

Osobną inicjatywą jest międzynarodowy wpis dotyczący spławu drewna na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO. Obejmuje on tradycje sześciu państw: Austrii, Czech, Hiszpanii, Łotwy, Niemiec i Polski. UNESCO opisuje flis jako praktykę, której korzenie sięgają średniowiecza i która łączy umiejętności budowy tratw z wiedzą przekazywaną w społecznościach flisackich.

Wpisy krajowy i międzynarodowy mają różny zakres. Pierwszy wymienia tradycję konkretnej społeczności Ulanowa, a drugi obejmuje zjawisko spławu drewna przedstawione wspólnie przez kilka państw.

Czy flisactwo dotyczy tylko Ulanowa?

Nie. Tradycje związane z rzekami występują w różnych częściach Polski, ale nie są identyczne. Warto zwracać uwagę na rodzaj jednostek, cel podróży i miejscowe zwyczaje. Spław drewna Sanem i Wisłą miał inne zadania gospodarcze niż współczesne formy turystyki wodnej.

Porównywanie takich tradycji pozwala lepiej zrozumieć rolę lokalnych warunków. Także tradycje dawnego hutnictwa w Górach Świętokrzyskich opowiadają o wiedzy związanej z konkretnym miejscem i o tym, jak można ją dziś poznawać.

reklama

Źródła