Haft kaszubski kojarzy się często z niebieskimi kwiatami na jasnym płótnie. W rzeczywistości to znacznie bogatsza tradycja: obejmuje wiele odmian regionalnych, własne zasady kompozycji i techniki przekazywane przez rodziny, koła hafciarskie i lokalne pracownie. Od 13 lipca 2023 roku hafciarstwo kaszubskie jest wpisane na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego, prowadzoną w Polsce przez Narodowy Instytut Dziedzictwa.
Skąd wziął się współczesny haft kaszubski?
Dzisiejszy wielobarwny haft kaszubski nie jest prostym, niezmiennym wzorem liczącym setki lat. Ważną rolę w jego kształtowaniu odegrała na początku XX wieku Teodora Gulgowska związana z Wdzydzami Kiszewskimi. Inspirowała się między innymi zdobieniami dawnych czepców zwanych złotnicami, malaturą mebli, ceramiką i innymi formami lokalnego rzemiosła.
W kolejnych pokoleniach hafciarki rozwijały motywy i sposoby ich zestawiania. Dzięki temu powstały rozpoznawalne szkoły, a haft stał się zarówno ozdobą domowych tekstyliów, jak i elementem ubioru czy przedmiotów codziennego użytku.
Czy istnieje jeden zestaw kolorów haftu kaszubskiego?
Popularne jest skojarzenie z siedmioma barwami: trzema odcieniami niebieskiego oraz zielenią, czerwienią, żółcią i czernią. To jednak uproszczenie odnoszące się do części odmian. Narodowy Instytut Dziedzictwa wskazuje, że niektóre szkoły posługują się innymi paletami, a haft wdzydzki bywa znacznie bardziej różnobarwny. Nie można więc oceniać autentyczności wyrobu wyłącznie na podstawie liczby kolorów nici.
Dziewięć szkół haftu kaszubskiego
W opisie NID wymieniono dziewięć zasadniczych odmian: wdzydzką, żukowską, pucką, wejherowską, borowiacką, tucholską, chojnicką, słupską i gdańską. Różnice dotyczą nie tylko odcieni, ale także proporcji motywów, układu kompozycji i szczegółów wykonania. Szkoły nie są zamkniętymi katalogami gotowych rysunków; twórcy nadal je interpretują.
| Odmiana | Na co zwracać uwagę? |
|---|---|
| Żukowska | Charakterystyczne zestawienia tradycyjnych motywów roślinnych i barw |
| Wdzydzka | Wyraźnie szersza paleta kolorystyczna niż najbardziej znane wzory siedmiobarwne |
| Borowiacka i tucholska | Obecność żółci, brązów, oliwki i odcieni pomarańczowych |
| Gdańska | Kompozycje wykorzystujące odcienie koloru niebieskiego |
Co przedstawiają tradycyjne motywy?
Wśród powtarzających się elementów znajdziemy tulipany, rozety, róże, palmety, koniczynę, makówki, granaty, wisienki, pąki, słoneczka i rozmaite liście. Niektóre nazwy wynikają z miejscowej tradycji i skojarzeń hafciarek, nie z przyrodniczej dokładności rysunku. Motywy zyskują znaczenie przez sposób zestawienia z innymi elementami i przynależność do konkretnej szkoły.
Popularne objaśnienia przypisujące każdemu z siedmiu kolorów jedno stałe, „odwieczne” znaczenie należy traktować ostrożnie. W dokumentacji dziedzictwa większy nacisk położono na rzeczywiste odmiany warsztatowe, technikę i przekaz umiejętności niż na uniwersalny słownik symboli.
Gdzie zobaczyć haft kaszubski poza sklepem z pamiątkami?
Tradycja jest obecna przede wszystkim na Kaszubach oraz w części Borów Tucholskich. Warto szukać lokalnych muzeów, wystaw rzemiosła, warsztatów prowadzonych przez hafciarki i wydarzeń organizowanych przez zespoły regionalne. Wzory można zobaczyć na serwetach, obrusach, elementach strojów, poduszkach, makatkach, a dziś także na torebkach i współczesnych tekstyliach.
Kaszubska kultura obejmuje oczywiście więcej niż haft. Dobrym uzupełnieniem będzie tekst o kaszubskiej tabace i tradycyjnej tabakierze, ukazujący inne rzemieślnicze i społeczne znaczenie przedmiotów codziennych.
Jak rozpoznać pracę ręczną i wspierać twórców?
Ręczny haft rozpoznaje się nie tylko po wyglądzie przodu, lecz także po pracy ściegów, doborze materiału oraz wiedzy autora o zastosowanej odmianie. Warto zapytać o szkołę haftu, sposób wykonania, miejscowość pochodzenia i nazwisko twórcy. Produkt z maszynowym nadrukiem może być estetyczną inspiracją, ale nie jest tym samym co ręcznie haftowana serweta.
Nabywanie prac bezpośrednio od hafciarek lub w miejscach prowadzących warsztaty pomaga utrzymać praktyczny przekaz umiejętności. Właśnie to, że tradycja jest nadal ćwiczona, uczona i rozwijana, sprawia, że pozostaje żywym dziedzictwem.